Pracownia Konserwacji Malarstwa i Rzeźby w Sukiennicach

Rynek Główny 1-3
31-042 Kraków
tel. 012 42 44 611
tel. 012 42 44 640
email: ezygier@muzeum.krakow.pl

Pracownia Konserwacji Malarstwa i Rzeźby w Sukiennicach
Skład zespołu:
mgr Elżbieta Zygier – Kierownik Pracowni
mgr Gabriela Banach-Kielanowska
mgr Dominika Sarkowicz
mgr Marzena Sieklucka
mgr Monika Tarnowska-Reszczyńska
Bożena Urbańczyk

We wrześniu 2010 roku, po zakończeniu projektu „Nowe Sukiennice. Remont i modernizacja Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku w krakowskich Sukiennicach”, do wyremontowanego pomieszczenia przy Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku wróciła Pracownia Konserwacji. Wnętrze zyskało nowoczesny wygląd, a Pracownia została wyposażona w specjalistyczny sprzęt konserwatorski. W ramach projektu zakupiony został niskociśnieniowy stół dublażowy wraz z osprzętem do prac dublażowo-konsolidacyjnych oraz profesjonalny mikroskop optyczny służący do badań obiektów.
Działalność Pracowni skupia się na konserwacji XIX-wiecznych obrazów olejnych na płótnie znajdujących się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie. W zakresie konserwacji prewencyjnej sprawowana jest opieka nad ekspozycją w Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach. Realizując stawiane Pracowni zadania, konserwatorzy nadzorowali dyslokację obiektów w związku z remontem Galerii i wykonywali niezbędne konserwacje, przygotowując obrazy do ekspozycji.
Dyslokacja zbiorów była wielkim wyzwaniem logistycznym. W 2007 roku z Sukiennic wywieziono wszystkie zgromadzone tutaj dzieła – około 1300 obiektów, w tym wielkoformatowe obrazy: „Hołd pruski” i „Bitwa pod Racławicami” Jana Matejki, „Pochodnie Nerona” Henryka Siemiradzkiego, „Czwórka” Józefa Chełmońskiego, „Opłakane Apostolstwo” Wojciecha Gersona, „Machabeusze” Wojciecha K. Stattlera. Wymagały one zabezpieczeń na czas transportu. Niezbędne było wykonanie prac konserwatorskich w związku ze zwijaniem obrazów i transportem na wałkach.
Z niemniejszym zaangażowaniem zespół Pracowni Konserwacji Malarstwa i Rzeźby w Sukiennicach przystąpił do działań w czasie powrotu obiektów do Sukiennic, po remoncie Galerii.
Przy wielkoformatowych obrazach ponownie należało wykonać działania z zakresu konserwacji zabezpieczającej. Pod nadzorem konserwatorskim w miejscach czasowych ekspozycji: w Niepołomicach i w Muzeum Narodowym w Poznaniu, obrazy były zdejmowane z krosień, następnie rozprostowywano im marginesy, a na czas transportu obrazy nawijano na wałki. W Sukiennicach obrazy były ponownie naprężane na krosnach. Wielokrotne napinanie obrazów stało sie bardziej bezpieczne dzięki zastosowaniu krosień „samonaprężających”, które wymieniono w latach 2004–2007.

Równolegle z konserwacją zabezpieczającą wykonywane były konserwacje pełne obrazów:
- Józefa Chełmońskiego: „Burza”, „Owczarek”, „Dniestr”, „Świt”, „Na folwarku”, „Droga w lesie”;
- Józefa Pankiewicza: „Wóz z sianem”, „Pole łubinu”, „Wilczyce”, „Pejzaż ze stogiem”;
- Marcello Bacciarellego: „Autoportret w stroju polskim”, „Portret Stanisława Augusta w stroju koronacyjnym”, „Portret Ludwiki Zamoyskiej”;
- Kazimierza Wojniakowskiego: „Portret Anny Sapieżyny”, „Portret Józefa Kossakowskiego”;
- Bronisława Abramowicza „Uczta u Wierzynka”;
- Henryka Lipińskiego „Konik Zwierzyniecki”;
- Adama Chmielowskiego „Zawale”;
- Anny Bohdanowiczowej-Bilińskiej „Autoportret z paletą”.

Najciekawsze realizacje konserwatorskie
Konserwacja wielkoformatowego obrazu Jan Matejko „Bitwa pod Racławicami” (nr inw. MNK II-a-151)
Była to ostatnia konserwacja, jaką przeprowadzono w Sukiennicach przed remontem i dyslokacją zbiorów w związku z projektem „Nowe Sukiennic”. Prace wykonano w 2006 roku.

Ze względu na duże rozmiary płótna do zdjęcia obrazu ze ściany i wyjęcia z ramy niezbędne było zaangażowanie specjalnej ekipy. Było to przedsięwzięcie podobne do prac przy obrazie „Pochodnie Nerona” Henryka Siemiradzkiego, który konserwowano w 2004 roku.
W obrazie Matejki również wymienione zostało zniszczone drewniane krosno na nowoczesną konstrukcję – tzw. krosno „samonaprężające z programowanym działaniem”, zapewniające poprawne napięcie płótna. W ramach konserwacji technicznej wykonane zostały zabiegi mające na celu wzmocnienie podobrazia – reperacje marginesów. Warstwa malarska została oczyszczona z zabrudzeń, a następnie zabezpieczona werniksem. Dzięki przeprowadzonym zabiegom można było bezpiecznie nawinąć obraz na wałek i transportować .

Konserwacja obrazów Józefa Grassiego: „Portret Michała Kleofasa Ogińskiego” oraz „Portret Izabelli z Lasockich Ogińskiej”
Za najciekawszą w latach 2009–2011 uznano konserwację dwóch obrazów Józefa Grassiego: „Portret Michała Kleofasa Ogińskiego” (nr inw. MNK II-a-372) oraz „Portret Izabelli z Lasockich Ogińskiej” (nr inw. MNK II-a-373).

Józef Grassi (1757–1838 ) – malarz portrecista, z pochodzenia Włoch, do Polski przybył z Wiednia w 1791 roku. W 1795 zamieszkał ponownie w Wiedniu, gdzie nadal utrzymywał kontakty z polska klientelą. Od 1799 przebywał z przerwami w Dreźnie. W latach 1816 –1821 w Rzymie pełnił funkcję dyrektora artystów saskich.
Uznawany jest za jednego z najlepszych malarzy pracujących w Polsce w drugiej połowie XVIII wieku.
Portery Ogińskich – Michała Kleofasa oraz jego żony Izabelli z Lasockich – namalował w 1793 roku (w zbiorach polskich znajduje się ok. 30 obrazów olejnych z przedstawieniem wizerunków Polaków autorstwa Grassiego).

Michał Ogiński (1765–1833) brał udział w polskim Sejmie, był uczestnikiem insurekcji kościuszkowskiej, po jej upadku działał na emigracji. Znany również jako kompozytor. W roku 1789 ożenił się z Izabellą z Lasockich (1764–1852), z którą rozwiódł się w 1882 roku i zamieszkał we Florencji.

Konserwacja
„Portret Michała Kleofasa Ogińskiego” oraz „Portret Izabelli z Lasockich Ogińskiej” przyjęto do konserwacji w 2009 roku.
W trakcie działań konserwatorskich i w wyniku prowadzonych badań laboratoryjnych (oględzin w światłach analitycznych VIS, UV, IR, obserwacji pod mikroskopem, badań XRF) ustalono, iż obydwa obrazy są przemalowane. Na przestrzeni lat kompozycje pierwotne były poprawiane, odzwierciedlając wygląd portretowanych osób i zmieniającą się modę. Znacznemu przeobrażeniu uległ portret Izabelli Ogińskiej, na którym całkowicie przemalowano fryzurę.
Przed konserwacją portret przedstawiał kobietę z ostrymi rysami twarzy, włosami upiętymi w kok, z charakterystycznymi „pazurkami” spływającymi na czoło i policzki, z wyraźnie odsłoniętym uchem.
Przemalowanie nie tylko zakrywało oryginalną warstwę malarską, ale też wprowadzało rozbieżność – czas powstania portretu nie pokrywał się z historycznym wizerunkiem. Widoczna fryzura była charakterystyczna dla lat 30. XIX wieku, podczas gdy obraz jest datowany na rok 1793.
W trakcie konserwacji zdecydowano o usunięciu przemalowań i odsłonięciu pierwotnego przedstawienia.
W następnym etapie konserwacji uzupełniono ubytki w warstwach oryginalnych (wykonano kity i retusze) i założono werniks zabezpieczający malowidło.
Efektem konserwacji było potwierdzenie datowania.

Stan zachowania obrazu „Portret Michała Kleofasa Ogińskiego” przed konserwacją przedstawiał inny charakter zniszczeń – obraz był przemalowany po formie bez zmiany kompozycji. Nawarstwienia na oryginale zmieniały kolorystykę i tonację malowidła. Warstwy pożółkłych werniksów przyciemniały kompozycję i zatracały szczegóły. Dzięki wykonanym zabiegom konserwatorskim malowidło odzyskało rzeczywiste barwy. Po usunięciu wtórnych nawarstwień złagodzony został fałszywy kontrast między ciemnymi i jasnymi fragmentami malowidła. Obraz po konserwacji wrócił do ekspozycji, prezentując warsztat i kunszt malarski Józefa Grassiego.