Dział XVIII – Sztuki Cerkiewnej posiada prawdopodobnie najstarszą kolekcję dzieł związanych z Kościołem Wschodnim pośród zbiorów muzealnych Europy środkowo-wschodniej. Pierwsze dary i zakupy odnotowano bowiem pod rokiem 1884. Zbiór ten, chociaż niewielki (liczący ponad 1000 obiektów), wyróżniają wysokiej klasy ikony z terenu Małopolski i Rusi Czerwonej, z których najcenniejsze i najstarsze datowane są na w. XV i XVI.
Różnorodność zbioru podkreślają ikony reprezentujące różne tradycje narodowe, a także staroruskie enkolpiony, plakiety starowierskie, tkaniny i paramenty liturgiczne oraz chorągwie. Na uwagę zasługuje przykład XVIII-wiecznego ikonostasu, przywiezionego na początku XX w. z Lipowca na Bracławszczyźnie.
Większość tych dzieł zostanie wyeksponowana w nowym Oddziale Muzeum - Pałacu Biskupa Erazma Ciołka
W skład zasobów Działu wchodzą obiekty typu sakralnego związane z Kościołem Wschodnim. Pochodzą głównie z terenów dawnej, południowo-wschodniej Rzeczypospolitej, także z Rosji i Bałkan.
Trzon kolekcji stanowią ikony datowane od XV po wiek XX oraz obiekty należące do cerkiewnego wyposażenia: fragmenty nowożytnych ikonostasów (wśród nich najciekawsze – jako przykład efektownej snycerki – są tzw. carskie wrota), ponadto krzyże procesyjne, krzyże ręczne, obrzędowe i tkaniny liturgiczne (tzw. płaszczanice, używane w czasie obrzędów wielkotygodniowych).
Najbardziej wartościową część kolekcji stanowią ikony najstarsze, z XV i XVI wieku, pochodzące z dawnych wschodnich ziem Rzeczypospolitej. Tu do najcenniejszych należy ikona Trójcy Świętej z 2. połowy XVI wieku (XVIII-87), dzieło o wyjątkowo bogatej symbolice. Przedstawia jednocześnie, charakterystyczne dla sztuki ortodoksyjnej, starotestamentowe ujęcie tematu, tzw. (z gr.) Filoksenię (Gościnność Abrahama) oraz kontaminację dwóch kolejnych trynitarnych typów ikonograficznych: łacińskiego Tronu Łaski (Sedes Gratiae) i greckiego w swej genezie tzw. Otieczestwa (Paternitas).
Niemniej interesująca jest najstarsza w kolekcji ikona Św. Paraskewy (XVIII-57) datowana na wiek XV (może jeszcze czternastowieczna), dzieło o wyjątkowo wysublimowanej, acz oszczędnej, archaizującej formie i niemal monochromatycznej kolorystyce.
W tej części zbioru na uwagę zasługuje także kilka monumentalnych wizerunków Matki Boskiej z Dzieciątkiem, Hodigitrii, z których trzy (XVIII-28, XVIII-30, XVIII-196) należą do interesującej z punktu widzenia ikonografii, grupy ikon Matki Boskiej w otoczeniu apostołów i proroków, kreacji bizantyńskiej przeszczepionej na grunt karpacki.
Poważną część kolekcji stanowią ikony rosyjskie, głównie dziewiętnastowieczne, ale także starsze, pochodzące z XVII i XVIII wieku, wśród nich ikona Św. Mikołaja ( XVIII-795), Matki Boskiej Smoleńskiej (XVIII-577) lub tetraptyk z ilustracją hymnu do Matki Boskiej „Dostojno jest...” (XVIII–130). Reprezentują one wysoki poziom rosyjskiego kunsztu ikonowego, także złotniczego, niektóre z nich zdobią bowiem srebrne, niekiedy złocone okłady.
Znaczną wartość posiada zbiór średniowiecznych mosiężnych krzyżyków relikwiarzowych – tzw. enkolpiony (XII–XV wiek). Należą do spuścizny Rusi Kijowskiej, są znaleziskami archeologicznymi z terenów Kijowszczyzny i Wołynia.
Dopełnieniem kolekcji są obiekty pochodzące z terenów związanych bliskim powinowactwem ze sztuką postbizantyńską. Należą do nich m.in. drobne, ażurowo rzeźbione kultowe przedmioty z Góry Athos oraz bardzo cenna ikona – rzadkość w polskim muzealnictwie – przedstawiająca Matkę Boską z Dzieciątkiem ze świętymi Katarzyną i Rochem, dzieło szkoły zwanej italo-kreteńską powstałe zapewne w Wenecji w wieku XVI.
Dział nie posiada ekspozycji stałej, obiekty są zmagazynowane, w przyszłości wystawione zostaną w Pałacu Biskupa Erazma Ciołka przy ul. Kanoniczej 17.
Otwarcie Oddziału planowane jest jesienią 2007.
Bronisława Gumińska
|
 Warsztat malarza ikon świątecznych z Polany k. Hyrowa, Boże Narodzenie, ikona karpacka, ok. połowy XVw.
 Ikona Św. Paraskewy, XV w.
 Enkolpion (krzyż relikwiarzowy): awers – Chrystus ukrzyżowany; (rewers – Bogurodzica Orantka), Ruś Kijowska, XII w., brąz, odlew, relief, ryt, inkrustacja niellem
|
| Logotyp