Dział III – Rycin, Rysunków i Akwarel jest jednym z najzasobniejszych, najstarszych i najważniejszych pod względem ikonograficznym zbiorów muzealnych tego typu w Polsce. Powstał w oparciu o kolekcje działów ustanowionych pierwszym statutem muzealnym z 1883 roku (Rysunków i akwarel, Rycin i reprodukcji, Architektury we fragmentach i planach oraz Pamiątek Mickiewiczowskich).
Do II wojny światowej na jego zbiory składały się głównie dary, w mniejszym stopniu zakupy. Zgromadzona w ciągu pierwszych dziesięcioleci funkcjonowania Muzeum zasadnicza część kolekcji, powstała właśnie głównie w oparciu o liczne i cenne darowizny. Wśród ofiarodawców byli i tacy, którzy przekazali całe własne kolekcje lub ich znaczne części, jak: Ludwik Skarbek Michałowski, Emeryk Hutten-Czapski, Władysław Bartynowski, Władysław Pobóg Górski, Stanisław Ursyn Rusiecki, Edward Goldstein, Adolf Sternschuss, Feliks Jasieński i Leon Kostka. Poważna część zbiorów pochodziła także z zapisu artystów bądź ich spadkobierców – dotyczy to m.in. (w kolejności pozyskiwania) prac Stanisława Wyspiańskiego, Tomasza Prylińskiego, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Józefa Simmlera, Jana Stanisławskiego, Leona Kowalskiego, Zbigniewa Pronaszki, Olgi Boznańskiej, Henryka Siemiradzkiego czy niedawno zmarłego Jerzego Panka.
Od lat 90. XIX stulecia ryciny i rysunki były udostępniane w Sukiennicach, w sali tzw. Langierówki; od tamtej też pory datuje się tendencja do łącznego traktowania zbioru grafiki i rysunku. Po otwarciu dla szerszej publiczności Muzeum hrabiego Emeryka Hutten-Czapskiego (przejętego przez Muzeum Narodowe w Krakowie w 1903 roku), kolekcja była dostępna w nowym Oddziale w pałacyku Czapskich przy ul. Wolskiej (dziś Piłsudskiego). Tam też funkcjonowała jako Gabinet Rycin aż do połowy lat 90. XX wieku, kiedy to została przeniesiona do Gmachu Głównego Muzeum. Obecny kształt Dział III uzyskał po reorganizacjach przeprowadzonych w latach 50. (wówczas do jego zbiorów włączono prace na podłożu papierowym z innych działów, a równocześnie przekazano do działów specjalistycznych mapy, fotografie, albumy autografów) oraz w latach 90. XX wieku.
Początkowo ze zbiorów korzystali głównie studenci krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych, wkrótce jednak – z uwagi na wielką wartość ikonograficzną kolekcji – masowo zaczęli ją penetrować wydawcy dzieł ilustrowanych. Tak więc zbiór od zarania jego istnienia nie tylko wykorzystywali badacze i miłośnicy sztuki, ale jego zasoby funkcjonowały również w szerszym obiegu kultury. W latach po II wojnie światowej jeszcze bardziej nasiliło się badanie i wykorzystywanie zbiorów działu. Jak wskazują (niepełne) sprawozdania, w trakcie kwerend w latach powojennych udostępniono łącznie więcej obiektów, niż liczy cała kolekcja.
Niemal od początku działalności krakowskiego Muzeum rysunki i ryciny miały swój znaczący udział w stałych ekspozycjach i wystawach zmiennych – zarówno w Sukiennicach, jak i później w Oddziale Czapskich. Jedną z pierwszych „samodzielnych” wystaw graficznych był pokaz portretów twórców Konstytucji 3 Maja, zorganizowany w Langierówce w roku 1891. Z biegiem lat udział prac na podłożu papierowym w ekspozycjach stałych był coraz bardziej ograniczany; powiększała się za to ich obecność na wystawach czasowych. Obecnie co roku w ekspozycjach muzealnych (własnych i realizowanych przez inne instytucje) bierze udział od kilkuset do około tysiąca prac z kolekcji działu.
W okresie powojennym dział zrealizował około stu wystaw własnych.
Z uwagi na zgromadzoną w każdym z poddziałów i zespołów działu wielka liczbę zabytków, nie wydano dotychczas żadnego kompletnego katalogu kolekcji; najobszerniejszym wydawnictwem wciąż pozostaje wydany w latach 1975–1986 wielotomowy Katalog rysunków architektonicznych ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie zbiorowego autorstwa. Trwają prace nad cząstkowymi katalogami kolekcji. Częściową reprezentację zasobu działu stanowić mogą liczne katalogi wystaw czasowych Działu III czy niedawno wydany album Polski plakat secesyjny ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie.
W dziale znajduje się blisko 160.000 obiektów wykonanych przede wszystkim na podłożu papierowym (w większości autorstwa artystów polskich czynnych w XIX stuleciu). Cały zbiór podzielony jest na 7 poddziałów: Ryciny, Rysunki, Plany architektoniczne, Plakaty, Miniatury, Klocki i płyty oraz Fotomontaże. Największy z poddziałów – Ryciny (około 100.000 obiektów) – składa się z 14 zespołów wydzielonych według kryteriów: ikonograficznych, historycznych i autorskich, odzwierciedlających dawne tradycje gromadzenia kolekcji, jak i służących dostępności obiektów dla kwerend.
W poddziale RYCIN (blisko 100.000 obiektów) – największą kolekcją (i największym takim zbiorem w Polsce), liczącą ok. 18.000 grafik – są Portrety, najczęściej wykorzystywane w kwerendach naukowych i wydawniczych, usystematyzowane według osób portretowanych. Najstarsze obiekty pochodzą z wieku XVI, większość zaś z wieku XIX. W zespole tym na szczególną uwagę zasługuje słynna kolekcja Emeryka Hutten-Czapskiego z portretami królewskimi a także wizerunkami innych, głównie polskich postaci historycznych, autorstwa sławnych rytowników polskich i obcych.
Równie ważny dla badaczy jest zespół Widoków, liczący ok. 8.500 obiektów, przeważnie widoków architektonicznych – w układzie według miast i nazw geograficznych. Najliczniejsze są tu wizerunki miast dawnej Rzeczypospolitej i polskich terenów. Znaczną wartość mają tu siedemnastowieczne weduty miast europejskich (m.in. widok Krakowa M. Meriana czy ryciny z wydawnictwa Brauna i Hogenberga). Najlepiej reprezentowane są widoki Krakowa, Warszawy, Lwowa i Wilna.
Kolejny duży zespół stanowi Grafika dawna obca (ok. 9.000 obiektów), usystematyzowana według autorów grafik, wśród których przeważają prace dziewiętnastowieczne. Na uwagę w tej kolekcji zasługują prace takich artystów, jak Francesco Bartolozzi, Stefano della Bella, Jacques Callot, Daniel Chodowiecki, Francisco Goya czy Adrian van Ostade.
Niezłą reprezentację posiada Grafika dawna polska (ponad 2.700 obiektów), w której wyróżniają się duże zespoły rycin m.in. Jeremiasza Falcka, Kajetana Wincentego Kielisińskiego, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Jana Piotra Norblina, Antoniego Oleszczyńskiego, Aleksandra Orłowskiego czy Michała Płońskiego.
Młodszy zespół, Grafika polska XX/XXI wieku (ponad 7.000 prac), w dużej części pochodzi z zapisu Feliksa Jasieńskiego, stąd posiada dobrą reprezentację dzieł twórców młodopolskich (m.in. Józefa Pankiewicza i Leona Wyczółkowskiego).
W grupie tej znajduje się również niezły zestaw prac autorów z trzeciej ćwierci XX wieku, związanych z krakowskim środowiskiem artystycznym (tu konieczne zdjęcie prac z antresoli – by była grafika współczesna).
Równie cenniejszą częścią zespołu Grafiki obcej XX–XXI wieku (blisko 4.000 prac) są ryciny z daru Feliksa Jasieńskiego, szczególnie duża grupa grafik francuskich, którą reprezentują takie sławy, jak: Pierre Bonnard, Eugène Carrière, Maurice Denis, Paul Gauguin, Odilon Redon, Auguste Renoir, Henri de Toulouse-Lautrec czy Edouard Vuillard – by wymienić najznaczniejszych. Inne kraje reprezentują równie znani artyści, m.in. James Ensor, Max Klinger, Käthe Kollwitz, Max Liebermann, Alfons Mucha, Emil Orlik czy James Whistler. Późniejszy, wartościowy zespół stanowią grafiki pochodzące z zakupów po krakowskim Międzynarodowym Biennale Grafiki.
Nieoceniony materiał ikonograficzny przynoszą również pozostałe zespoły rycin.
Takim jest kolekcja (ponad 7.000 obiektów) Drzeworytu ilustracyjnego polskiego i obcego, usystematyzowana według rytowników, bardzo często wykorzystywana w kwerendach tematycznych.
Wydzielonym zespołem (ok. 4.800 obiektów), stanowiącym znakomity materiał ikonograficzny i porównawczy do postaci świętych, Matki Boskiej i Chrystusa są Święci – w układzie według imion świętych i wezwań. Kolekcja ta jest jednym z największych w Polsce wydzielonych zespołów tego typu, gromadzącym prace od XVII do XIX wieku. Obok dużej liczby grafik autorów polskich wyróżniają się tu ryciny dawnych szkół obcych, np. niderlandzkiej, niemieckiej, włoskiej i francuskiej.
Znaczną grupę obiektów (blisko 3.800) wyodrębniono w zespole Kostiumów,
w którym znajdują się głównie grafiki pochodzące z dziewiętnastowiecznych francuskich i niemieckich żurnali mód. Interesującą grupę stanowią w tym zbiorze postaci aktorów w kostiumach i scenach ze sztuk teatralnych z końca XIX i początku XX wieku.
Inny zakres ikonograficzny reprezentuje zespół Wojska (1.300 grafik), dający szeroki przegląd uzbrojenia i mundurów z końca XVIII i z XIX wieku.
Dużą grupę obiektów stanowią wydzielone zespoły o charakterze użytkowym: Albumy polskie i obce (łącznie zawierające ok. 23.000 grafik) pochodzące głównie z wieku XIX, zawierające różnorodny materiał ikonograficzny;
Ekslibrisy (ponad 2.000 grafik, głównie dwudziestowiecznych) w układzie według właścicieli, oraz zespoły typowej grafiki użytkowej – Grafiki użytkowej dawnej (4.000 prac), gromadzącej m.in. gry planszowe, karty do gry, zaproszenia czy wzory ornamentów, oraz Grafiki użytkowej XX–XXI wieku (blisko 2.000 obiektów pochodzących głównie z początku XX wieku), obejmującej zaproszenia, bilety, karty z życzeniami świątecznymi, reklamy, ulotki propagandowe i okolicznościowe, a także etykiety, okładki książek i katalogów. Większość z tych obiektów została wykonana w szlachetnych technikach przez znakomitych artystów polskich i obcych.
Bardzo interesujący poddział związany z grafiką stanowią PLAKATY (ok. 2.000 obiektów), wśród których wyróżnia się kolekcja plakatów Młodopolskich autorstwa świetnych artystów, oceniana jako największa w Polsce. Spośród plakatów obcych uwagę zwracają dzieła francuskie, rosyjskie i radzieckie.
Duży i bardzo ważny poddział (ok. 25.000 pozycji / 39.000 obiektów wraz z pracami ze szkicowników) stanowią RYSUNKI. Obejmuje on prace wykonane w różnych technikach rysunkowych oraz pastele i akwarele, w większości polskie, w układzie według autorów. Na zbiór składają się dzieła powstałe od XVII wieku do czasów współczesnych, z przewagą dziewiętnastowiecznych. Znajdują się tu prace m.in. Jana Piotra Norblina, Franciszka Smuglewicza, Aleksandra Orłowskiego, Jana Kamzetzera, Zygmunta Vogla, Michała Stachowicza, Aleksandra Orłowskiego, Józefa Brodowskiego, Piotra Michałowskiego, Henryka Rodakowskiego, Artura Grottgera, Juliusza Kossaka, Stanisława Chlebowskiego, Henryka Siemiradzkiego, Stanisława Witkiewicza, Aleksandra i Maksymiliana Gierymskich, Józefa Chełmońskiego, Leona Wyczółkowskiego, Juliana Fałata, Józefa Mehoffera, Olgi Boznańskiej, Józefa Pankiewicza, Jana Stanisławskiego, Wojciecha Weissa, Jacka Malczewskiego, Teodora Axentowicza, Witolda Wojtkiewicza, Leona Chwistka, Stanisława Ignacego Witkiewicza czy Stanisława Noakowskiego. Do poddziału należy również ponad 1.100 obiektów autorstwa Stanisława Wyspiańskiego, przekazanych do Muzeum Wyspiańskiego w latach 80. ubiegłego wieku. Zbiór uzupełnia duża grupa rysunków studyjnych licznych autorów.
Niewielki, wyodrębniony zespół w tym poddziale stanowi plastyka współczesna.
Przeważnie w technikach rysunkowych wykonane są także obiekty z poddzialu PLANÓW (ok. 11.000 obiektów). Zebrano tu rysunki architektoniczne dotyczące budownictwa sakralnego i świeckiego głównie z obszaru Polski południowej, ze szczególnym uwzględnieniem Krakowa. Rysunki związane są z projektami budów, przebudowy lub rekonstrukcji, i dotyczą całych obiektów, ich detali a także wystroju. Są to prace znanych polskich architektów, takich jak Zygmunt Hendel, Tomasz Pryliński czy Józef Gałęzowski. W poddziale przyjęto układ topograficzny według nazw miejscowości.
Wydzielonym poddziałem są MINIATURY w układzie według autorów, liczące ponad 1.100 pozycji, wśród których przeważają przedstawienia portretowe od XVIII do początku XX wieku. Najcenniejszą część zbioru stanowią miniatury obce reprezentujące szkołę angielską, francuską, niemiecką, austriacką i włoską. Wśród miniatur pochodzenia polskiego wyróżniają się dzieła Wincentego Lesseura, Stanisława Marszałkiewicza czy Józefa Sonntaga. W poddziale „Miniatur” zgromadzono również ilustracje i inicjały pochodzące z rękopisów iluminowanych.
Szczególny charakter ma poddział – KLOCKÓW I PŁYT – liczący ponad 1600 obiektów – różnego rodzaju matryc graficznych. Uwagę zwracają tu płyty Joachima Lelewela, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Leona Kowalskiego, Józefa Kosmulskiego, Leona Wyczółkowskiego oraz prawie kompletny zespół klocków drzeworytniczych i płyt Jerzego Panka.
Najmniejszym i najmłodszym poddziałem w Dziale III są FOTOMONTAŻE, liczące 25 obiektów; pochodzą z okresu międzywojennego (unikatowe prace Kazimierza Podsadeckiego i Jana Marii Brzeskiego) i wieku XX (prace Zbyluta Grzywacza i Teresy Rudowicz).
Krystyna Kulig-Janarek
| Logotyp